donderdag 24 maart 2016

Vrouwen vol geloof: Katharina Luther (1499 -1552)


Dit is het tweede deel in de serie 'Vrouwen vol geloof' over vrouwen uit de kerkgeschiedenis...
 
Een gezellig gezinsleven, een huis vol kinderen, muziek en gasten, goede gesprekken en mooie muziek. Het huis van Katharina en kerkhervormer Luther stond hierom bekend. Hoe kan het dat een vrouw die zelf niet is grootgebracht in een warm thuis toch zo’n welkom thuis kon maken? En wat was de rol van Katharina in de kerkgeschiedenis?
Illustration Kalenderblatt: Martin Luther heiratet Katharina von Bora | Bild: BR/ Angela Smets:
  
Kleuter zonder moeder

Nog maar een kleuter is Katharina wanneer haar vader haar naar een klooster brengt: haar nieuwe thuis. Katie’s moeder is nog maar net overleden en haar verarmde, adellijke vader, denkt dat dit de beste oplossing is voor zijn jonge dochter. Katharina groeit op in verschillende kloosters. Haar opleiding is degelijk en uitvoerig met verplichte vakken als Latijn, kuisheid en zedelijkheid en cursussen bestaande uit drie vakken zoals grammatica, retorica en dialectica en vier vakken zoals geometrie, aritmetica, astronomie en muziek. Na een vol jaar zwijgen, legt zij al op haar zestiende haar geloften af. Vader kan blij zijn want dit betekent geen bruidsschat voor zijn dochter, en dat scheelt financieel gezien weer. In de kloosters waarin Katharina woont, werken enkele vrouwelijke familieleden van Katharina, zoals haar tante. 

Claire Cox as Katharina Von Bora. (Luther):  

Claire Cox als Katharina Luther in de film Luther (2003)

Doodstraf


Op een dag bereikt het nieuws over Maarten Luther en zijn stellingen ook het klooster waarin Katharina woont. Zij is dan nog maar achttien jaar. Katharina en de andere nonnen komen onder invloed van het onderwijs van Luther en willen het klooster ontvluchten. Pasen 1523: Luther hoort hiervan en zorgt ervoor dat een bevriende koopman de twaalf vrouwen in lege haringtonnen het klooster uit smokkelt. Vast een akelige en vieze ervaring voor Katharina. De straf voor (hulp bij het) vluchten was de doodstraf!

Aangekomen in Wittenberg is het voor Luther en Katharina niet meteen liefde op het eerste gezicht. Luther heeft zijn handen vol aan het regelen van onderdak en posities voor de nonnen. Een aantal van de nonnen keert terug naar huis, anderen trouwen, maar twee jaar na dato is er nog geen definitieve oplossing voor Katharina. Toch zal ze juist in deze ‘tussenjaren’ veel leren over het gezinsleven. Haar logeeradres is voorlopig bij de familie Cranach: een groot gezin, warm en met veel drukte. Bekend is dat de familie Cranach een apotheek had, maar er zijn ook veel schilderijen van Cranach (de oudere) bekend, waaronder die van Luther en Katharina. Hier leert Katharina dus hoe een burgerlijk huishouden werkt.
Katharina von Bora, Martin Luther’s wife, was a remarkable woman whose life was as unusual and exciting as the great reformer’s.:
 Discipline en warmte

 Zowel Luther als Katharina zijn in eerste instantie op zoek naar een ander, hoewel van Katharina ook bekend is dat zij een huwelijkskandidaat afwees omdat zij waarschijnlijk toen al wist dat ze met Luther wilde trouwen. Maar in 1525 is het dan toch zo ver: Luther en Katharina verloven en trouwen twee weken later voor de kerk. Ze gaan wonen in het ‘zwarte klooster’, een gebouw dat niet zwart was, maar zo werd genoemd naar de monniken in zwarte pijen die er eerst woonden. Het gebouw is groot, met drie verdiepingen en 26 kamers. Katharina zet haar huishouden op en combineert haar discipline vanuit het kloosterleven met de warmte van het gezinsleven zoals ze dat bij de familie Cranach heeft gezien. Ook is ze intellectueel onderlegd en voert ze soms stevige, schertsende gesprekken met haar man. Luther beschrijft ze later beeldend voor ons.  

Luther and Katharina Von Bora -- a former monk and a former nun!:  

Rear of Martin Luther's home in Wittenberg, Germany: from an 1826 lithograph. It was known as the Black Cloister, even though it was never black.  It housed the Order of Augustinian Monks and was given to Luther when the order was disbanded after the reformation.  It is huge; three stories and 26 bedrooms!  The Luther's ran a rooming house for other professors and students:  

Achteraanzicht van 'het zwarte klooster'
Morgenster

Hoe zag het dagelijks leven van Katharina er uit? Elke ochtend om vier uur, staat zij op. Luther noemt haar dan ook de ‘morgenster van Wittenberg’. Ze maakt het oude klooster schoon en brengt orde in Luthers leven. Luthers vriend Melanchton zegt dat Luther hiervóór zo hard werkte en zo slecht voor zich zelf zorgde dat zijn bed minstens een jaar niet verschoond moest zijn en stonk naar het zweet. Kathie beheert de financiën en zorgt ervoor dat Luther tijd, rust en ruimte heeft om te werken aan zijn geschriften, onderwijs en het predikantschap. Daarnaast adviseert zij hem en haar echtgenoot op zijn beurt moedigt haar aan Bijbelstudie te doen en stukken uit de Bijbel uit het hoofd te leren. Als Luther ziek is – en dat is nogal eens- staat zij hem terzijde met haar verzorging en medische kennis en vaardigheden.

Hun huis is een soort kostschool voor studenten. Ook komen er vaak gasten slapen. Soms slapen er wel dertig tegelijk in het oude klooster. Lange tijd wonen er elf neefjes en nichtjes én een tante bij de Luthers in. Ook zoeken armen en vluchtelingen vaak een maaltijd of onderdak bij het gezin. Vanuit de afzondering van het klooster, bevindt Katharina zich middenin een huis waar de wereld naar hen toe lijkt te komen. In dat alles is zij naast een dienende, ook een geleerde vrouw, die niet op haar mondje is gevallen. Sommige mannen vinden haar in deze tijd dan ook te weinig nederig en te eigengereid. 

Katharina von Bora von Lucas Cranach d. Ä., um 1526:

Katharina met haar 'bijnaam' Lutherin. Geschilderd door haar voormalig gastheer Cranach de Oude. 
 Vertrouwen

Over de praktische zaken, geeft Luther zijn vrouw het volledige vertrouwen. Een van de koosnamen voor haar luidt: ‘meneer Luther’. Dit kan te maken met het vele werk wat zij deed en de efficiëntie waarmee zij het uitvoerde. Zo maakte ze gebruik van het kloosterrecht om bier te brouwen, verbouwde groenten en had een boomgaard, een visvijver en kocht zij een boerderij om vee en kippen te houden. Al snel geeft zij leiding aan een groep van dienstmeisjes en werkmannen. Haar adelijke komaf, weerhoudt haar er niet van om persoonlijk mee te helpen aan de slacht.

Luther en Katharina vormen een gelukkig paar. In het eerste jaar van zijn huwelijksleven, schrijft haar man nog dat het wel even wennen is. “Je wordt wakker in de ochtend en vindt een paar vlechten op het kussen naast je.” Maar een jaar later bejubeld hij haar in brieven aan zijn vriend: “er is geen band op aarde zo zoet, noch enige scheiding zo bitter, als die plaatsheeft in een goed huwelijk.”

Omdat er in die tijd nog niet veel predikanten getrouwd zijn (Luther behoort tot de eerste generatie geestelijken die vonden dat ze mochten trouwen) geven Katharina en Luther de toon aan. Omdat Luther zo bekend is en eigenlijk hun hele leven openbaar is (volgens mij aten ze nooit samen alleen als gezin aan tafel, zelfs tijdens hun huwelijksnacht was er een getuige ) kon zo iedereen hun voorbeeld zien en volgen. Daarom is het ook zo fijn dat Luther haar hoogacht in een tijd dat de visie op vrouwen niet zo hoogstaand is. 

13 June 1525 - Martin Luther marries Katharina von Bora, against the celibacy rule decreed by the Roman Catholic Church for priests and nuns.:  

1525 in het eerste jaar van haar huwelijk met Maarten Luther 

Verdriet

Een jaar na het huwelijk is het weer feest in huize Luther: er wordt een zoon geboren, Hans! Bijna twee jaar later krijgt het echtpaar te maken met groot persoonlijk verdriet: hun tweede kind, Elisabeth, sterft na acht maanden. Twee dochters sterven voor zij volwassen worden. Elisabeth en Magdalena op haar dertiende jaar. Vier kinderen komen de kindertijd wel door.

Wanneer Luther sterft, is dit voor Kathie een grote klap. In zijn testament beschrijft Luther haar als “mijn vrome gelovige en toegewijde vrouw, altijd liefhebbend, waardig en mooi.” Hij schenkt haar alles, ook de voogdij over de kinderen: zeer ongebruikelijk voor die tijd. Zij maakt nog mee dat haar volwassen kinderen op invloedrijke posities terecht komen. 

Magdalena Luther, ca. 1540 by Lucas Cranach the Elder, 1472-1553 Louvre, Paris R.F. 1767:
  
Magdalena Luther door Cranach de Oude. Haar portret hangt nu in het Louvre. 
Vluchteling 

Toch zijn haar laatste levensjaren geen vrolijke jaren. Mensen die haar man naar de ogen keken, vergeten háár. Buren spreken slecht over haar en spannen processen aan over grondbezit. Oorlog en pest komen in haar leven en een tijd lang zwerft zij als vluchteling met haar kinderen door het land. Om verschillende redenen vertrekt Katharina uit Wittenberg: oorlog in de buurt drijft haar eerst naar Magdeburg en pest en economisch verval brengen haar later naar Torgau. Als ware vluchteling, ziet Kathie de verwoesting die de oorlog rondom Wittenberg heeft aangericht.

Op weg naar Torgau raakt zij echter te water bij een ongeluk. Ze belandt in ijskoud water naast de weg. Ze zal die val nooit meer helemaal te boven komen. Vlak voor Kerst in 1552, sterft Katharina in Torgau. Zes jaar na de dood van haar man. Haar kinderen getuigen van een door God gegeven geduld op haar sterfbed. 
Katharina von Bora (Luther) ::: (+1552) - Called "The Lutherin" was the wife of Dr. Martin Luther and ran his household in Wittenberg. She played a significant part in the Lutheran reformation because of her role in helping to define Lutheran way of family life and setting the tone for clergy marriages too.:  
  Katharina in ca. haar laatste levensjaar

Vrouw zijn: haar rol als vrouw in het huwelijk was heel bijzonder voor die tijd, ze had veel verantwoordelijkheden, gaf leiding aan haar personeel, boerderij etc. en had het vertrouwen van haar man. Ze bestuurde, diende en zorgde, maar ze was ook intelligent en betrokken in gesprekken en Bijbelstudie. Ze doet denken aan de vrouw uit Spreuken 31. 

Opmerkelijk/ uniek: samen met haar man een liefderijk en respectvol voorbeeld van en voor de (eerste dominees)gezinnen en een voorbeeld in haar huwelijk. Ook uniek is hoe zij de discipline, kennis en vaardigheden die zij in het klooster geleerd heeft combineerde met alles wat zij gezien heeft in het gastgezin waar zij twee jaar verbleef. 

Mooiste citaat: "Ik wil aan Christus kleven als een kleefplant (een klit) aan een kleed."

Iets om te leren van deze persoon: In eerste instantie kan de persoonlijkheid en het leven van Katharina intimiderend op je overkomen: ik bedoel, om vier uur 's ochtends opstaan??? Altijd besturen, zorgen, dienen en al die mensen om je heen? Maar het is goed om te bedenken dat zij door God in een bepaalde tijd is geplaatst (waar privacy bijvoorbeeld helemaal niet zo gewoon was en -gemist zou zijn -als nu)  en dat God haar kloostergewoonten (vroeg opstaan, discipline, hard werken, doorzetten) gebruikte in Zijn grotere plan. Dus ik denk dat wij van haar kunnen leren hoe God al je eerdere ervaringen kan laten meewerken ten goede. Dat je daarvoor mag openstaan en meewerken. Dat je soms een slechte beginpositie in het leven hebt (in Katie's geval als kleuter al in een klooster opgroeien i.p.v. in een warm gezin) maar dat God alles kan laten meewerken ten goede. 

Bijbelverzen die bij haar passen: Romeinen 8:28 " En wij weten dat voor hen die God liefhebben, alle dingen meewerken ten goede, voor hen namelijk die overeenkomstig Zijn voornemen geroepen zijn." Spreuken 31: vanaf vers 10 tot einde. 

Tomb of Katharina von Bora  in Torgau. Source: Wikipedia/Clemensfranz:  
De graftombe van Katharina in Torgau. Daar geplaatst door haar kinderen.

Beeldmateriaal: eerste beeld niet gevonden & http://ahthelife.blogspot.nl/2006_10_01_archive.html & https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Katharina-v-Bora-1526-1.jpg & http://www.museothyssen.org/microsites/exposiciones/2007/Durero_Cranach/fundacion/fundacion12_ing.html&filetimestamp=20060118075939 & http://www.mitteldeutsche-kirchenzeitungen.de/2010/02/26/vergessene-mitstreiterinnen/  & http://www.medievalhistories.com/torgau-in-sachsen-anhalt/ & http://portraittimeline.com/1540s%20Portraits%20-%20f.htm &

4 opmerkingen:

  1. Mooi stuk zeg! Wat een interessante vrouw naast zo'n "grote man"... Dank je voor al het uitzoekwerk ...
    Fijne en gezegende dagen samen
    Liefs Ilse

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Inderdaad interessant om te lezen ja, 'de vrouw van'. Het kopje 'iets om te leren van die persoon' vind ik erg aansprekend.

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Wat een prachtig verhaal over de vrouw van Luther!
    Groetjes, Marijke

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Bedankt, ik vond het heel interessant om te lezen en ook een bemoedigend getuigenis. En wat een prachtig citaat van Luther over zijn huwelijk “er is geen band op aarde zo zoet, noch enige scheiding zo bitter, als die plaatsheeft in een goed huwelijk.”

    BeantwoordenVerwijderen